Bungwe la Malawi Law Society (MLS) liyenera kusapotedwa chifukwa chotsutsa ganizo la Pulezidenti Peter Mutharika loyimitsa yekha msonkhano wa Nyumba ya Malamulo wokambirana za momwe bajeti ya chaka cha 2026 ikuyendera pakati pa chaka.
Maganizo a bungweli sakukhudzana ndi kukondera zipani za ndale. Cholinga chake ndi kuteteza malamulo oyendetsera dziko komanso kuonetsetsa kuti palibe Pulezidenti amene amadziona kuti ali pamwamba pa malamulo.
Anthu ena amanena kuti apurezidenti akale, makamaka malemu Bingu wa Mutharika, ankayimitsanso kapena kuchedwetsa ntchito za Nyumba ya Malamulo popanda kukambirana ndi Spika, Louis Chimango. Choncho, amafunsa chifukwa chake MLS ikutsutsa Peter Mutharika chifukwa chochita zomwe ena anachitapo kale.
Maganizo amenewa ali ndi cholakwika pa kaganizidwe kotchedwa Appeal to Tradition kapena Argumentum ad Antiquitatem.
Cholakwika chimenechi chimachitika munthu akamanena kuti chinthu n’chabwino kapena choyenera chifukwa chakuti chinachitikapo kale.
Funso lofunika si lakuti kodi apurezidenti akale anachitapo zimenezi? Funso lenileni ndi lakuti kodi zimene anachitazo zinali zovomerezeka malinga ndi malamulo oyendetsera dziko?
Ngati apurezidenti akale anaphwanya malamulo oyendetsera dziko, zimene anachitazo siziyenera kukhala chifukwa chokhalitsa choti apurezidenti ena azichitanso chimodzimodzi. Malamulo oyendetsera dziko ayenera kukhala muyeso woweruzira ngati zisankho za Pulezidenti ndi zolondola kapena ayi.
MLS siingavomereze ganizo lomwe likukayikiridwa kuti linaphwanya malamulo chifukwa choti ganizo lofanana linachitikapo kale. Chinthu cholakwika sichingasanduke cholondola chifukwa chongobwerezedwa kambirimbiri.
Maganizo ena ndi akuti MLS sinanene chilichonse pamene Bingu wa Mutharika ankaganiziridwa kuti ankalowerera ntchito za Nyumba ya Malamulo. Choncho, otsutsa akufunsa chifukwa chake bungweli lasankha kutsutsa Peter Mutharika.
Maganizo amenewa ali ndi cholakwika pa kaganizidwe kotchedwa Tu Quoque, komwe kumadziwikanso kuti Whataboutism Fallacy.
Izi zimachitika munthu akamapewa kuyankha mlandu kapena funso lomwe lilipo panopa, n’kuyamba kuloza zolakwa zimene zimaganiziridwa kuti zinachitika kale.
Ngakhale atsogoleri a MLS akale analephera kutsutsa kuphwanya malamulo oyendetsera dziko, kulephera kwawo sikungakhale chifukwa chovomerezera kuphwanya malamulo kwina masiku ano.
MLS ndi bungwe lomwe limayendetsedwa ndi anthu osiyanasiyana pa nthawi zosiyanasiyana. N’zosayenera kuyembekezera kuti atsogoleri osiyanasiyana azikhala ndi maganizo ofanana pa nkhani iliyonse. Kumasulira kwawo malamulo, utsogoleri komanso njira yawo yothanirana ndi nkhani za malamulo oyendetsera dziko zingasiyane.
Komabe, zimenezi sizikutanthauza kuti kusiyana kwa maganizo sikuyenera kufunsidwa. MLS iyenera kufotokoza momveka bwino maganizo ake komanso kugwiritsa ntchito malamulo mwachilungamo.
Kungonena kuti bungweli likukondera ndale chifukwa chakuti atsogoleri ake akale ndi atsopano achita zinthu mosiyana sikokwanira. Pofuna kutsimikizira kukondera kwa ndale, payenera kukhala umboni.
Chofunika kwambiri ndi kuona ngati mfundo zake zalamulo zimene likupereka panopa ndi zolondola, osati kungoyang’ana ngati atsogoleri ake akale anachita mosiyana.
Otsutsa ena amanena kuti ngati MLS ikukhulupirira kuti Pulezidenti anaphwanya malamulo oyendetsera dziko, iyenera kumutengera kukhoti m’malo mongotulutsa zikalata zofotokoza maganizo ake. Maganizo amenewa sakumvetsa bwino udindo wa bungweli.
MLS ili ndi udindo wolimbikitsa kutsatiridwa kwa malamulo, kuteteza mfundo za malamulo oyendetsera dziko komanso kupereka malangizo a zamalamulo kwa anthu. Sikofunikira kuti bungweli litengere nkhani iliyonse ya kuphwanya malamulo kukhoti lisanene maganizo ake ngati akatswiri a zamalamulo.
Munthu kapena bungwe lililonse lomwe lili ndi ufulu woyenera malinga ndi malamulo lingapemphe khoti kuti liunikenso ngati chigamulo kapena zochita zinazake zinali zovomerezeka. MLS nayonso ingathe kutenga nawo mbali pa milandu yoyenera ngati bwenzi la khoti Amicus Curiae kuti lithandize khoti popereka mfundo za malamulo.
Choncho, kupereka uphungu kwa Pulezidenti ndi Spika pa nkhani za malamulo oyendetsera dziko sikulowa m’malo mwa ntchito ya makhoti. Ndi njira imodzi yolimbikitsira kuti atsogoleri azitsatira malamulo komanso aziyankha pa zochita zawo.
Pamapeto pake, ziyenera kuyembekezeka kuti Pulezidenti Peter Mutharika azichita zinthu zogwirizana ndi malamulo oyendetsera dziko, mosasamala kanthu za zimene apurezidenti akale anachita.
Utsogoleri si kubwereza zolakwa za atsogoleri amene anakhalapo kale. Ndi kuphunzira pa zolakwazo n’kusintha kayendetsedwe ka boma kuti zinthu ziziyenda bwino.
Anthu a ku Malawi anavotera kusintha kwa boma chifukwa ankayembekezera utsogoleri wabwino, kulemekeza malamulo komanso kayendetsedwe kabwino ka dziko.
Gawo 59(1) la malamulo oyendetsera dziko limapereka mphamvu zinazake zokhudza misonkhano ya Nyumba ya Malamulo. Mwa zina, limapatsa Pulezidenti mphamvu zoyitanitsa msonkhano wapadera wa Nyumba ya Malamulo komanso kuimitsa ntchito zake kwa nthawi inayake, mogwirizana ndi Spika.
Komabe, gawoli silinena momveka bwino kuti Pulezidenti ali ndi mphamvu zolamula Spika kuti achedwetse msonkhano wamba womwe unakonzedwa kale.
Iyi ndi nkhani ya malamulo yomwe MLS yakweza, ndipo ikuyenera kuganiziridwa mozama.
N’kutheka kuti Pulezidenti ali ndi zifukwa zomveka zofunira kuchepetsa ndalama zomwe boma likugwiritsa ntchito kuti zithandize kuthana ndi kusowa kwa mafuta komanso mavuto omwe akuyembekezeka chifukwa cha El Niño. Komabe, ngakhale cholinga chingakhale chabwino chotani, sichingalowe m’malo mwa njira zomwe malamulo oyendetsera dziko amafuna kuti zizitsatidwa.
Mfundo yaikulu ndi yosavuta: malamulo oyendetsera dziko sasintha chifukwa choti munthu wina walowa m’nyumba ya boma ya State House.
Ngati apurezidenti akale analakwitsa, Pulezidenti amene ali pa udindo panopa ayenera kukonza zolakwikazo, osati kuzibwereza.
Malawi ikufunika atsogoleri amene amalemekeza ndi kutsatira malamulo oyendetsera dziko, osati kupitiriza miyambo ya ndale yomwe ikukayikiridwa kuti si yogwirizana ndi malamulo.
Maganizo a bungweli sakukhudzana ndi kukondera zipani za ndale. Cholinga chake ndi kuteteza malamulo oyendetsera dziko komanso kuonetsetsa kuti palibe Pulezidenti amene amadziona kuti ali pamwamba pa malamulo.
Anthu ena amanena kuti apurezidenti akale, makamaka malemu Bingu wa Mutharika, ankayimitsanso kapena kuchedwetsa ntchito za Nyumba ya Malamulo popanda kukambirana ndi Spika, Louis Chimango. Choncho, amafunsa chifukwa chake MLS ikutsutsa Peter Mutharika chifukwa chochita zomwe ena anachitapo kale.
Maganizo amenewa ali ndi cholakwika pa kaganizidwe kotchedwa Appeal to Tradition kapena Argumentum ad Antiquitatem.
Cholakwika chimenechi chimachitika munthu akamanena kuti chinthu n’chabwino kapena choyenera chifukwa chakuti chinachitikapo kale.
Funso lofunika si lakuti kodi apurezidenti akale anachitapo zimenezi? Funso lenileni ndi lakuti kodi zimene anachitazo zinali zovomerezeka malinga ndi malamulo oyendetsera dziko?
Ngati apurezidenti akale anaphwanya malamulo oyendetsera dziko, zimene anachitazo siziyenera kukhala chifukwa chokhalitsa choti apurezidenti ena azichitanso chimodzimodzi. Malamulo oyendetsera dziko ayenera kukhala muyeso woweruzira ngati zisankho za Pulezidenti ndi zolondola kapena ayi.
MLS siingavomereze ganizo lomwe likukayikiridwa kuti linaphwanya malamulo chifukwa choti ganizo lofanana linachitikapo kale. Chinthu cholakwika sichingasanduke cholondola chifukwa chongobwerezedwa kambirimbiri.
Maganizo ena ndi akuti MLS sinanene chilichonse pamene Bingu wa Mutharika ankaganiziridwa kuti ankalowerera ntchito za Nyumba ya Malamulo. Choncho, otsutsa akufunsa chifukwa chake bungweli lasankha kutsutsa Peter Mutharika.
Maganizo amenewa ali ndi cholakwika pa kaganizidwe kotchedwa Tu Quoque, komwe kumadziwikanso kuti Whataboutism Fallacy.
Izi zimachitika munthu akamapewa kuyankha mlandu kapena funso lomwe lilipo panopa, n’kuyamba kuloza zolakwa zimene zimaganiziridwa kuti zinachitika kale.
Ngakhale atsogoleri a MLS akale analephera kutsutsa kuphwanya malamulo oyendetsera dziko, kulephera kwawo sikungakhale chifukwa chovomerezera kuphwanya malamulo kwina masiku ano.
MLS ndi bungwe lomwe limayendetsedwa ndi anthu osiyanasiyana pa nthawi zosiyanasiyana. N’zosayenera kuyembekezera kuti atsogoleri osiyanasiyana azikhala ndi maganizo ofanana pa nkhani iliyonse. Kumasulira kwawo malamulo, utsogoleri komanso njira yawo yothanirana ndi nkhani za malamulo oyendetsera dziko zingasiyane.
Komabe, zimenezi sizikutanthauza kuti kusiyana kwa maganizo sikuyenera kufunsidwa. MLS iyenera kufotokoza momveka bwino maganizo ake komanso kugwiritsa ntchito malamulo mwachilungamo.
Kungonena kuti bungweli likukondera ndale chifukwa chakuti atsogoleri ake akale ndi atsopano achita zinthu mosiyana sikokwanira. Pofuna kutsimikizira kukondera kwa ndale, payenera kukhala umboni.
Chofunika kwambiri ndi kuona ngati mfundo zake zalamulo zimene likupereka panopa ndi zolondola, osati kungoyang’ana ngati atsogoleri ake akale anachita mosiyana.
Otsutsa ena amanena kuti ngati MLS ikukhulupirira kuti Pulezidenti anaphwanya malamulo oyendetsera dziko, iyenera kumutengera kukhoti m’malo mongotulutsa zikalata zofotokoza maganizo ake. Maganizo amenewa sakumvetsa bwino udindo wa bungweli.
MLS ili ndi udindo wolimbikitsa kutsatiridwa kwa malamulo, kuteteza mfundo za malamulo oyendetsera dziko komanso kupereka malangizo a zamalamulo kwa anthu. Sikofunikira kuti bungweli litengere nkhani iliyonse ya kuphwanya malamulo kukhoti lisanene maganizo ake ngati akatswiri a zamalamulo.
Munthu kapena bungwe lililonse lomwe lili ndi ufulu woyenera malinga ndi malamulo lingapemphe khoti kuti liunikenso ngati chigamulo kapena zochita zinazake zinali zovomerezeka. MLS nayonso ingathe kutenga nawo mbali pa milandu yoyenera ngati bwenzi la khoti Amicus Curiae kuti lithandize khoti popereka mfundo za malamulo.
Choncho, kupereka uphungu kwa Pulezidenti ndi Spika pa nkhani za malamulo oyendetsera dziko sikulowa m’malo mwa ntchito ya makhoti. Ndi njira imodzi yolimbikitsira kuti atsogoleri azitsatira malamulo komanso aziyankha pa zochita zawo.
Pamapeto pake, ziyenera kuyembekezeka kuti Pulezidenti Peter Mutharika azichita zinthu zogwirizana ndi malamulo oyendetsera dziko, mosasamala kanthu za zimene apurezidenti akale anachita.
Utsogoleri si kubwereza zolakwa za atsogoleri amene anakhalapo kale. Ndi kuphunzira pa zolakwazo n’kusintha kayendetsedwe ka boma kuti zinthu ziziyenda bwino.
Anthu a ku Malawi anavotera kusintha kwa boma chifukwa ankayembekezera utsogoleri wabwino, kulemekeza malamulo komanso kayendetsedwe kabwino ka dziko.
Gawo 59(1) la malamulo oyendetsera dziko limapereka mphamvu zinazake zokhudza misonkhano ya Nyumba ya Malamulo. Mwa zina, limapatsa Pulezidenti mphamvu zoyitanitsa msonkhano wapadera wa Nyumba ya Malamulo komanso kuimitsa ntchito zake kwa nthawi inayake, mogwirizana ndi Spika.
Komabe, gawoli silinena momveka bwino kuti Pulezidenti ali ndi mphamvu zolamula Spika kuti achedwetse msonkhano wamba womwe unakonzedwa kale.
Iyi ndi nkhani ya malamulo yomwe MLS yakweza, ndipo ikuyenera kuganiziridwa mozama.
N’kutheka kuti Pulezidenti ali ndi zifukwa zomveka zofunira kuchepetsa ndalama zomwe boma likugwiritsa ntchito kuti zithandize kuthana ndi kusowa kwa mafuta komanso mavuto omwe akuyembekezeka chifukwa cha El Niño. Komabe, ngakhale cholinga chingakhale chabwino chotani, sichingalowe m’malo mwa njira zomwe malamulo oyendetsera dziko amafuna kuti zizitsatidwa.
Mfundo yaikulu ndi yosavuta: malamulo oyendetsera dziko sasintha chifukwa choti munthu wina walowa m’nyumba ya boma ya State House.
Ngati apurezidenti akale analakwitsa, Pulezidenti amene ali pa udindo panopa ayenera kukonza zolakwikazo, osati kuzibwereza.
Malawi ikufunika atsogoleri amene amalemekeza ndi kutsatira malamulo oyendetsera dziko, osati kupitiriza miyambo ya ndale yomwe ikukayikiridwa kuti si yogwirizana ndi malamulo.
