Chifukwa Chiani aMutharika Ayenera Kuyankhapo pa Kuphwanya Malamulo a Dziko

Pa 4 October 2025, Purezidenti Arthur Peter Mutharika anaima pamaso pa anthu a ku Malawi ndi kulumbira mwaulemu kuti adzagwira ntchito ya utsogoleri wa dziko mokhulupirika, kuteteza malamulo oyendetsera dziko komanso kutumikira Malawi mopanda mantha kapena kukondera aliyense.

Lero, mawu amenewa akutikumbutsa za lonjezo lomwe silinakwaniritsidwe. Purezidenti sangaphwanye malamulo apamwamba a dziko n’kuyembekezera kupitiriza kulamulira popanda kuyankha pa zomwe wachitazo.

Bungwe la Malawi Law Society (MLS) ladzudzula poyera Purezidenti Mutharika chifukwa chochita zinthu zosemphana ndi malamulo. Popereka lamulo loti msonkhano wachinayi wa gawo la 52 la Nyumba ya Malamulo uimitsidwe, Purezidentiyu anadutsa malire a mphamvu zomwe malamulo amamupatsa.

Malinga ndi bungwe la MLS, Purezidentiyu waphwanya Gawo 59(1) la malamulo oyendetsera dziko. Gawoli limalola Purezidenti kuitana Nyumba ya Malamulo kuti ichite misonkhano kapena kuthetsa ntchito zake pokhapokha atakambirana bwino ndi Spika wa Nyumba ya Malamulo. Komabe, gawoli silimupatsa mphamvu zoletsa kapena kusintha yekha tsiku la msonkhano womwe unakonzedwa kale.

Komanso, zomwe wachitazi zikusemphana ndi Magawo 7, 8 ndi 9 a malamulo oyendetsera dziko. Magawowa amafotokoza kuti mphamvu za boma ziyenera kugawidwa pakati pa nthambi zitatu: Executive (nthambi yoyendetsa boma), Legislature (Nyumba ya Malamulo) ndi Judiciary (nthambi ya makhothi). Izi zikutanthauza kuti nthambi yoyendetsa boma siyenera kulamulira kapena kulowerera pa ntchito za Nyumba ya Malamulo.

Mwa kuphwanya mwadala malamulo omwe analumbira kuti adzawateteza, Mutharika wachita zomwe m’maphunziro a mfundo zomveka bwino amatchedwa tu quoque. Izi zikutanthauza kuti munthu amatsutsa ena chifukwa chochita zomwe iyenso amachita, ngakhale kuti iyeyo ali ndi khalidwe lomwelo.

Chodabwitsa n’chakuti Mutharika amafuna kuti anthu wamba komanso mabungwe azitsatira malamulo a Malawi, koma iyeyo amachita ngati kuti malamulo omwewo sakumukhudza. Mtsogoleri sangafune kuti anthu azilemekeza malamulo pamene iyeyo akuwaphwanya komanso kufooketsa dongosolo lomwe limatsimikizira kuti malamulowo akutsatidwa.

Kulowerera pa ntchito za Nyumba ya Malamulo sikunachitike kuchokera kwa Purezidenti yekha. Masiku angapo apitawo, nthambi ya makhoti nayonso inalowerera pa ntchito za Nyumba ya Malamulo. Woweruza wa Khoti Lalikulu anapereka chiletso cha kanthawi koletsa Nyumba ya Malamulo kupanga makomiti apadera omwe cholinga chake chinali kufufuza za katangale komanso kulephera kwa mabungwe a boma kugwira ntchito moyenera.

Boma la Mutharika likudzudzulidwa kwambiri chifukwa chofooketsa mfundo yogawa mphamvu pakati pa nthambi zitatu za boma. M’malo molola Nyumba ya Malamulo kugwira ntchito zake monga momwe malamulo amalamulira, boma likudalira zifukwa za m’malamulo ndi ziletso zochokera kumakhoti pofuna kuteteza mabungwe aboma kuti asafufuzidwe ndi Nyumba ya Malamulo.

Pamene nthambi yoyendetsa boma ndi nthambi ya makhoti zikugwirizana m’njira yomwe imalepheretsa Nyumba ya Malamulo kuyang’anira ndi kufufuza ntchito za boma, demokalase imakhala pa chiopsezo chachikulu.

Aka si koyamba kuti Purezidenti anyalanyaze malamulo oyendetsera dziko. Pa nthawi yonse yomwe wakhala pa utsogoleri, Mutharika wakhala akuchita zinthu zomwe zikusemphana ndi mfundo yoti dziko liyenera kuyendetsedwa motsatira malamulo. Chitsanzo china ndi pamene anasankha anthu pa maudindo akuluakulu a boma popanda kutsatira njira zodziyimira pawokha zomwe malamulo oyendetsera dziko amafuna.

Chifukwa chakuti Purezidentiyu wakhala akuphwanya malamulo oyendetsera dziko mobwerezabwereza, Nyumba ya Malamulo iyenera kugwiritsa ntchito njira zomwe malamulo amapereka kuti ayankhe pa zolakwa zake. Njira yoyamba komanso yofunika kwambiri ndi kumuchotsa pa udindo pogwiritsa ntchito njira ya impeachment, monga momwe Gawo 86 la malamulo oyendetsera dziko limafotokozera.

Ndi bwino kumvetsetsa kuti njira ya impeachment ingayambitsidwe pokhapokha ngati pali kuphwanya kwakukulu kwa malamulo oyendetsera dziko kapena kuphwanya kwambiri malamulo ena olembedwa, monga momwe nkhaniyi ikufotokozera.

Chachiwiri, chigamulo chofuna kuti Purezidenti ayimbidwe mlandu chiyenera kuperekedwa ku Nyumba ya Malamulo. Kuti chigamulochi chipitirire, pamafunika mavoti ovomereza ochokera kwa magawo awiri pa atatu aliwonse a aphungu onse, pamene Nyumba ya Malamulo ikukhala ngati komiti yonse.

Chachitatu, ngati chigamulochi chavomerezedwa, mlandu umapitirira pa gawo lotsatira. Kuti Purezidenti apezeke wolakwa, pamafunikanso mavoti ovomereza ochokera kwa magawo awiri pa atatu a aphungu. Chigamulo choterechi chikavomerezedwa, Purezidenti amachotsedwa pa udindo nthawi yomweyo.

Kuphatikiza pa kuchotsedwa pa udindo, malamulo oyendetsera dziko amaonetsetsanso kuti Purezidenti amene waphwanya kwambiri malamulo akumana ndi zotsatira zokhalitsa. Mogwirizana ndi Gawo 86(2)(d), munthu akapezeka wolakwa kudzera mu njira ya impeachment, amaletsedwa kwamuyaya kukhala pa udindo uliwonse wa boma mtsogolo.

Chofunika kwambiri n’chakuti Gawo 86(2)(e) limafotokoza kuti kupezeka wolakwa kudzera mu njira ya impeachment sikulepheretsa kuti munthu ayimbidwenso milandu ina potsatira malamulo.

Peter Mutharika akachotsedwa pa udindo komanso kutaya chitetezo chapadera cha Purezidenti pa milandu, akhoza kumangidwa, kuimbidwa mlandu komanso kuzengedwa kukhoti chifukwa chogwiritsa ntchito molakwika udindo wake komanso kuphwanya malamulo a dziko la Malawi.

Palibe munthu amene ali pamwamba pa malamulo. Boma liyenera kuonetsetsa kuti ngakhale mtsogoleri wa dziko akuyankha pa zolakwa zake.